De ‘bekwame helper’ en de mantelzorger...

Als thuisverpleegkundige is er echter meer: een bekwame helper/mantelzorger kan een bijzonder belangrijke hulp en partner zijn in de dagdagelijkse zorg die een thuisverpleegkundige uitvoert. Het is bijgevolg belangrijk dat Mederi jou goed informeert over wat mag en moet hieromtrent.

De bekwame helper, wie is dat?

De bekwame helper is iemand die zelf geen verpleegkundige is, maar in het kader van zijn of haar beroep of vrijwillige activiteit – buiten een zorginstelling – toch één of meerdere verpleegkundige handelingen wil en mag verrichten, onder delegatie van de arts of verpleegkundige.

Met de wet van 11 juni 2023 werd de regeling rond de bekwame helper opgenomen in de Wet op de Uitoefening van de Gezondheidszorgberoepen.

Een koninklijk besluit zal bepalen welke handelingen kunnen worden gedelegeerd en onder welke voorwaarden:

• Eenvoudige handelingen (vb. toedienen oogdruppels) zullen in principe uitgevoerd kunnen worden onder instructie van een arts of verpleegkundige.
• Voor handelingen die complexer zijn, zal de helper eerst een korte opleiding moeten volgen. Deze opleiding zal door een delegerende arts/verpleegkundige kunnen gegeven worden op de werkvloer.

Daarnaast zal er in het koninklijk besluit een opsomming staan van handelingen die een bekwame helper nooit mag uitvoeren (zoals diagnostische handelingen).

Opgelet: De wet op de bekwame helper is niet van toepassing in verzorgingsinstellingen. Dit zijn in de eerste plaats ziekenhuizen en woonzorgcentra. Bekwame helpers zijn meestal personen die werken in dagverblijven, scholen, de gehandicaptensector, gezinszorg en jeugdbewegingen, of mantelzorger zijn.

Verplicht zorgplan

De arts of verpleegkundige moet bij delegatie van deze taken ook een zorgplan opstellen waarin enkele zaken opgesomd moeten worden:

• de identiteit van de patiënt/zorgvrager en diegene aan wie de delegatie wordt gegeven,
• de identiteit en contactgegevens van diegene die de instructies opstelt,
• de schriftelijke toestemming van de patiënt of van de vertegenwoordiger,
• de toegelaten technische verstrekkingen en duur van de toelating,
• de waarschuwingscriteria voor herevaluatie,
• de regelingen voor overleg.

Als de activiteiten uitgeoefend worden binnen een beroepsactiviteit (bv. opvoeder in een voorziening voor personen met een beperking) moet een kopie van het zorgplan worden bewaard.

Het is ook belangrijk dat de gezondheidstoestand van de te verzorgen persoon regelmatig opnieuw wordt geëvalueerd door de arts of verpleegkundige die toelating heeft gegeven. Een bekwame helper kan nooit verplicht worden om verpleegkundige taken uit te voeren of om zijn engagement verder te zetten. Het weigeren tot uitvoeren van een bepaalde handeling mag bovendien geen invloed hebben op zijn loon- of arbeidsvoorwaarden.

Wat mag die bekwame helper doen?

We maken onderscheid tussen 3 soorten verstrekkingen:

• Verstrekkingen die worden toegestaan op basis van een instructie
• Verstrekkingen die worden toegestaan op basis van een opleiding
• ADL-activiteiten

1. ADL-activiteiten

Onder ADL-activiteiten "activiteiten die tot het dagelijkse leven behoren" wordt de hulp verstaan die geboden wordt in het kader van essentiële activiteiten van het dagelijkse leven die de persoon, als gevolg van zijn leeftijd of een fysieke of psychologische beperking, niet (meer) zelf kan uitvoeren. Het gaat over activiteiten die, hoewel ze behoren tot de gezondheidszorg, ook door een niet-gezondheidszorgbeoefenaar mogen worden uitgevoerd.

Belangrijk: de behandelende arts, verpleegkundige verantwoordelijk voor algemene zorg of basisverpleegkundige mag niet aangegeven hebben dat het gezien de context en het doel van de te verrichten activiteit de uitoefening van de activiteit door een bevoegd gezondheidszorgbeoefenaar dient te gebeuren.

Voor een goed begrip: in tegenstelling tot de regeling rond de bekwame helper, is er voor de ADL-activiteiten geen delegatie door een verpleegkundige of arts nodig, en zijn zorginstellingen niet uitgesloten van het toepassingsgebied.

Lijst van activiteiten die tot het dagelijkse leven behoren

Hygiëne

• Hygiënische zorgen bij personen met ADL-dysfunctie.
• Dagelijkse zorg aan een geheeld stoma zonder wondzorg.

Voeding

• Vocht- en voedseltoediening bij personen zonder slikstoornissen langs orale weg helpen verrichten.

Activiteiten

• Meting van de parameters behorende tot een beperkt aantal biologische functiestelsels: temperatuur, hartslag, bloeddruk, gewicht, saturatie, meting van glycemie door capillaire bloedafname (enkel bij gestabiliseerde diabetici).
• Het spoelen van neus, ogen en oren.
• Therapeutische baden, warmte-en koudetherapie.
• Verwijderen van losse vreemde voorwerpen uit het oog.

Medicamenteuze toedieningen

• Toedienen van medicatie via volgende toedieningswegen: oraal (inbegrepen inhalatie), rectaal, vaginaal, oogindruppeling, oorindruppeling, percutane weg (zalven en crèmes), overeenkomstig de instructies in de bijsluiter van het geneesmiddel of de instructies van de apotheker of van de voorschrijvende arts.

2. Handelingen die een instructie vergen

De volgende technische verpleegkundige verstrekkingen, kunnen in het kader van hulp in het dagelijks leven aan een bekwame helper worden toegestaan op basis van een instructie:

• Meten van de parameters behorende tot de verschillende biologische functiestelsels, die geen deel uitmaken van de lijst van parameters die vermeld zijn op de lijst van activiteiten die tot het dagelijkse leven behoren, voor een goede observatie van de toestand van de zorgvrager en zorgen voor een efficiënte doorgave van de informatie aan verpleegkundige verantwoordelijk voor algemene zorg, basisverpleegkundige of arts: hoeveelheid urine en stoelgang, voedsel- en vochtinname, …

De omstandigheden kunnen bepalen dat er voor deze zaken toch een opleiding moet gegeven worden.

3. De volgende technische verpleegkundige verstrekkingen bedoeld in artikel 46, § 1, 2°, van dezelfde wet, kunnen in het kader van hulp in het dagelijks leven aan een bekwame helper worden toegestaan op basis van een opleiding

• Meten van de parameters behorende tot de verschillende biologische functiestelsels, die geen deel uitmaken van de lijst van parameters die vermeld zijn op de lijst van activiteiten die tot het dagelijkse leven behoren, voor een goede observatie van de toestand van de zorgvrager en zorgen voor een efficiënte doorgave van de informatie aan verpleegkundige verantwoordelijk voor algemene zorg, basisverpleegkundige of arts: hoeveelheid urine en stoelgang, voedsel- en vochtinname, …;
• Hygiënische zorgen bij patiënten met activiteiten van dagelijkse levendysfunctie waar gezondheidszorg voor nodig is;
• De zorgvrager in een functionele houding brengen met technische hulpmiddelen en het toezicht hierop, conform het zorgplan;
• Voedsel- en vochttoediening bij patiënten met slikstoornissen;
• Zorgen voor een kind met slaapapneu monitoring;
• Meting van de glycemie door capillaire bloedafname bij niet-gestabiliseerde diabetici voor een goede observatie van de toestand van de zorgvrager en zorgen voor een efficiënte doorgave van informatie aan verpleegkundige verantwoordelijk voor algemene zorg, basisverpleegkundige of arts;
• Aspireren van en toezicht op de luchtwegen;
• Toedienen van medicatie via subcutane weg. De arts evalueert de noodzaak van een vooraf door de verpleegkundige verantwoordelijk voor algemene zorg, basisverpleegkundige of apotheker klaargemaakt en gepersonaliseerd toedieningssysteem om de medicatie-inname te observeren, therapietrouw en regelmaat van inname te bevorderen;
• Zuurstoftoediening: de toedieningsmiddelen voor zuurstof afnemen en weer plaatsen;
• Verwijderen en terug aantrekken van kousen ter preventie en/of behandeling van veneuze aandoeningen;
• Leegmaken van een urinezak (zonder loskoppeling van het systeem);
• Plaatsen van een condoomkatheter bij zorgvragers met chronische incontinentie;
• Toepassen van maatregelen ter preventie van decubitusletsels in uitvoering van een zorgplan;
• Maatregelen ter voorkoming van lichamelijke letsels: valpreventie;
• Urinaire autosondage;
• Enterale vocht- en voedseltoediening bij een patiënt met een stabiele - zodra de hoeveelheid, type voeding en de toedieningssnelheid zijn gestabiliseerd - en geheelde percutane gastrostomiesonde, in het kader van het continueren van de voeding;
• Gebruik van en toezicht op toestellen voor gecontroleerde en geassisteerde niet-invasieve beademing (bv. CPAP, thuisventilatie) in het kader van het continueren van de behandeling.

De andere technische verpleegkundige verstrekkingen kunnen ook, in het kader van hulp in het dagelijks leven, aan een bekwame helper op basis van een opleiding worden toegestaan, maar enkel in het geval van tijdelijke en/of uitzonderlijke omstandigheden en opdat de bekwame helper een of meerdere technische verstrekking(en) die nodig zijn voor de ondersteuning van de patiënt met het oog op hulp in het dagelijks leven kan uitvoeren voor die beperkte periode.

Onder "tijdelijke en/of uitzonderlijke omstandigheden" wordt verstaan:

• een situatie waarin een patiënt die gewoonlijk behandeld wordt thuis of in een instelling, met inbegrip van zorgvoorzieningen, zijn/haar verblijfplaats of deze instelling tijdelijk en/of uitzonderlijk verlaat waardoor een of meerdere technische verpleegkundige verstrekking(en) die nodig zijn voor zijn/haar behandeling door zijn/haar gebruikelijke arts, verpleegkundige verantwoordelijk voor algemene zorg of basisverpleegkundige tijdelijk niet kunnen worden verricht.
• een situatie waarin de mantelzorger die gewoonlijk één of meerdere technische verpleegkundige verstrekking(en) verricht bij een patiënt die gewoonlijk thuis verblijft, die nodig zijn voor zijn/haar behandeling, deze verstrekkingen tijdelijk en/of uitzonderlijk niet kan verrichten en waarbij de arts, verpleegkundige verantwoordelijk voor algemene zorg of basisverpleegkundige van de patiënt in kwestie de zorg niet op zich kan nemen.
• een situatie waaronder de realisatie van een technische verpleegkundige verstrekking noch gepland noch uitgesteld kan worden, waardoor de realisatie ervan op het gepaste moment door de arts, verpleegkundige verantwoordelijk voor algemene zorg of basisverpleegkundige onmogelijk wordt. De tijdelijke en/of uitzonderlijke aard van de situatie wordt beoordeeld door de verpleegkundige verantwoordelijk voor algemene zorg, de basisverpleegkundige of de arts die de toelating geeft.

We komen later terug op de inhoud van de vormingen en wie ze mag geven.